Eğer grafiklere baktığınızda sadece mumun "gövdesini" ve "fitilini" görmeye alışkınsanız, hazırlanın; şimdi piyasanın röntgenini çekeceğiz.
Standart mumlar bize sadece savaşın sonucunu (fiyatın nerede açılıp nerede kapandığını) gösterir, ancak sürecin kendisini tamamen gizler: O an tam olarak kimin baskın olduğunu, satıcıların hangi seviyelerde "tuzaklandığını" ve büyük oyuncuların (balinaların) nereye "limit emir" duvarı ördüğünü göremezsiniz.
Footprint (Ayak İzi) Nedir?
Footprint (veya küme grafiği), her mumun içindeki belirli fiyat seviyelerinde gerçekleşen piyasa emirlerinin (Market Orders) görselleştirilmiş halidir. Standart bir grafik evin dışarıdan çekilmiş bir fotoğrafıysa, footprint; evin içine kaç kişinin ön kapıdan girdiğini, kaç kişinin pencereden atladığını gösteren mimari projesidir.
Bir kümenin (cluster) temel bileşenleri:
- Bid: Piyasa fiyatından yapılan satışlar (Market Sell).
- Ask: Piyasa fiyatından yapılan alımlar (Market Buy).
- Volume (Hacim): Bid + Ask toplamı.
- Delta: Ask ve Bid arasındaki fark (Delta = Ask - Bid). Bu, piyasadaki agresifliğin en önemli göstergesidir.
Footprint Türleri: Hangisini Seçmeli?
Profesyonel terminaller (ATAS, Tiger.Trade, VolFix, NinjaTrader gibi) küme görünümünü özelleştirmenize olanak tanır. En etkili olanlar şunlardır:
- Bid x Ask: Klasik görünüm. Solda satışlar, sağda alımlar yer alır. Dengesizlikleri (imbalance) bulmak için idealdir.
- Volume Profile: Seviye başına sadece toplam hacmi gösterir. Mum içindeki en yüksek hacimli seviye olan POC (Point of Control) noktasını bulmaya yardımcı olur.
- Delta Profile: Mumun içindeki renkli histogramlar. Boğaların mı yoksa ayıların mı daha sert "bastırdığını" anında görmenizi sağlar.
Satır Aralarını Okumak: Temel Formasyonlar
1. Piyasa Dengesizliği (Imbalance)
Belirli bir fiyat seviyesinde, alış hacminin satış hacmini (veya tam tersi) çaprazlama olarak ciddi oranda aşması durumudur. Genellikle %150-300 arasındaki bir fark aranır.
Boğa Dengesizliği (Bullish Imbalance): Mevcut fiyattaki Ask değerinin, bir alt seviyedeki Bid değerinden 3 kat fazla olması.
Pratik İpucu: Mum gövdesinde üst üste 3-4 seviye dengesizlik görüyorsanız, bu "gerçek" bir momentumun işaretidir. Fiyatın aynı yönde devam etme olasılığı çok yüksektir.
2. Emilme (Absorption)
Şöyle hayal edin: Fiyat hızla düşüyor, delta kıpkırmızı (devasa piyasa satışları var), ancak mum aşağı gitmiyor ve altta uzun bir fitil bırakıyor.
Neler oluyor: Büyük bir oyuncu, limit alış emirlerini dizmiş ve piyasadaki tüm satış baskısını "emmiştir".
Az bilinen detay: En güçlü sinyal, yükselen bir mumda Negatif Delta (veya tam tersi) görülmesidir. Bu, piyasa agresörlerinin bir limit duvarına çarparak "dağıldığının" kanıtıdır.
3. Tuzaklanan Yatırımcılar (Trapped Traders)
Bu durum genellikle mumun uç noktalarında (extremes) gerçekleşir. Örneğin, bir mumun en tepesinde devasa bir alış kümesi (Ask) görürüz ancak fiyat bu seviyenin altında kapanır.
Sonuç: Alıcılar en tepeden oyuna girmiş, fiyat terse dönmüş ve şimdi zarardadırlar. Fiyat aleyhlerine hareket ettikçe pozisyonlarını kapatmak (satmak) zorunda kalacaklar, bu da düşüşü daha da hızlandıracaktır.
Pratik Örnek: Dönüşü Yakalamak
Diyelim ki fiyat bir direnç seviyesine yaklaşıyor.
Standart Mum: Güçlü bir kırılım (breakout) gibi görünüyor.
Footprint: Mumun en tepesinde (fitilde) maksimum hacmin (POC) biriktiğini ve oradaki deltanın aniden sert bir şekilde negatife döndüğünü görüyorsunuz.
Aksiyon: Bu bir sahte kırılımdır (fakeout). Büyük oyuncu, kalabalığın alış emirlerini kendi limitleriyle "beslemiştir". Bu kümenin hemen arkasına stop koyarak Short pozisyon açılabilir.
Yazılım Tarafı: Bu Nasıl Kodlanır?
TradingView gibi standart platformlar, Pine Script içinde tam kapsamlı footprint (tick verisi) verisini ücretsiz olarak sunmaz. Ancak Python ve pandas gibi kütüphanelerle L2 (Order Flow) verilerini kullanarak kendi deltanızı hesaplayabilirsiniz.
Python mantığı örneği (WebSocket verisi analizi için psödo kod):
# Küme için basit delta hesaplama mantığı
import pandas as pd
def calculate_cluster(trades):
# trades - 'price', 'volume', 'side' anahtarlarına sahip sözlük listesi
df = pd.DataFrame(trades)
# Fiyat ve işlem tarafına göre gruplandır
cluster = df.groupby(['price', 'side'])['volume'].sum().unstack(fill_value=0)
if 'buy' in cluster and 'sell' in cluster:
cluster['Delta'] = cluster['buy'] - cluster['sell']
cluster['Total_Vol'] = cluster['buy'] + cluster['sell']
return cluster
# Dengesizlik arama (Imbalance > 300%)
def find_imbalance(cluster, threshold=3.0):
# Çapraz karşılaştırma: Bid (n) ile Ask (n+1)
# ... döngü mantığı ...
pass
Gelişmiş İpuçları (Az Bilinenler)
- Tick Boyutu Filtreleme: Filtrenizi öyle ayarlayın ki sadece ortalamanın çok üzerinde hacim geçen kümeleri görün (örneğin sadece 50+ lotluk bloklar). Bu, "piyasa gürültüsünü" siler ve sadece kurumsal fonların izlerini bırakır.
- Stacked Imbalances: Eğer üst üste 3 fiyat seviyesinde dengesizlik oluşursa, bu bölge tüm işlem günü boyunca çok güçlü bir destek/direnç bölgesi haline gelir.
- POC Testi: Fiyat bir önceki büyük mumun POC seviyesine geri döner ve düşük hacimle "sekerse", bu seviyenin gücünün teyididir.
İlk bölümde temelleri ele aldıysak, şimdi daha derin mevzulara geçiyoruz: Delta dinamikleri, likidite analizi ve standart grafiklerde asla göremeyeceğiniz özel işlem kurulumları (setup).
4. Kümülatif Delta: Trendin Gizli Hız Göstergesi
Normal delta, tek bir mum içindeki alım-satım farkını gösterir. Kümülatif Delta ise bu değerleri işlem seansının başından itibaren toplayarak ilerler.
Diverjans (Uyumsuzluk) — Dönüş Sinyali
Footprint kullanan bir trader'ın cephaneliğindeki en güçlü sinyallerden biridir:
Ayı Uyumsuzluğu (Bearish Divergence): Fiyat yeni bir yerel zirve yaparken, kümülatif delta bu zirveyi onaylamaz (hatta düşer).
Bunun Anlamı Nedir: Yeni zirvelere "boş" hacimle veya sadece satıcıların stop-loss'larının patlamasıyla ulaşılıyor, ancak gerçek agresif alıcı tükenmiş durumda. Aynı zamanda, büyük bir satıcı limit emirlerle kalan tüm talebi emiyor (absorption).
Pratik Uygulama: Footprint üzerinde onay bekleyin; mumun üst kısmında kırmızı bir POC (Point of Control) oluşumunu kollayın.
5. Hacim Dağılımına Göre Mum Tipleri
Footprint analizinde mumlar renklerine göre değil, hacim dağılım şekillerine göre ayrılır (P-profilli, b-profilli, D-profilli).
| Profil Tipi | Mum Görünümü | Ne Anlama Gelir? |
|---|---|---|
| P-Profili | Ana hacim üst kısımda | Güçlü bir yukarı yönlü ivme veya kâr realizasyonu (Short Covering). Fiyat daha yukarı gidemiyorsa genellikle bir dönüşün habercisidir. |
| b-Profili | Ana hacim alt kısımda | Başlangıçta agresif satışlar ve sonda yavaşlama. Genellikle alıcıların teslim olduğu (capitulation) anlamına gelir. |
| D-Profili | Hacim merkezde yoğunlaşmış | Piyasa dengesi (equilibrium). Fiyat "adil değerini" bulmuştur. Aralık (range) sınırlarından işlem yapmak için idealdir. |
6. "İnce Gövde" Metodu (Low Volume Nodes)
Footprint üzerindeki likidite "boşluklarını" analiz eden az bilinen bir teknik. Eğer fiyatın birkaç tıkı minimum hacimle (örneğin ortalama 100 lot iken seviye başına sadece 1-5 lot) geçtiğini görürseniz, burası düşük likidite bölgesidir (LVN).
Mantık: Piyasa bu seviyeleri atladı çünkü orada hiçbir direnç yoktu.
Öngörü: Gelecekte fiyat bu bölgeye geri döndüğünde, büyük ihtimalle orayı yine çok hızlı geçecektir. Burası fiyatı çekmeyen, aksine en yakın yüksek hacimli bölgelere (High Volume Nodes) iten bir "vakum" görevi görür.
7. Teknik Detay: Squeeze ve Kayma (Slippage)
Footprint, büyük emirlerin nasıl gerçekleştiğini görmenizi sağlar. Eğer işlem bandında (Time & Sales) veya footprint'te 5-10 fiyat seviyesine "yayılmış" devasa bir alım (Buy Sweep) görürseniz, bu kurumsal bir girişin işaretidir.
TradingView üzerinde delta emülasyonu için kod (Pine Script v5):
Pine Script, özel fonksiyonlar olmadan mum içindeki gerçek Bid/Ask verisini göremese de, anormal hacme sahip mumları vurgulayabiliriz:
//@version=5
indicator("Hacim Delta Emülasyonu", overlay=true)
// Delta emülasyonu: Yükselen ve düşen barlardaki hacim farkı
vol_delta = (close > open) ? volume : -volume
avg_vol = ta.sma(volume, 20)
// Anormal hacimli mumları vurgula (Göreceli Hacim > 2)
is_high_vol = volume > avg_vol * 2
plotshape(is_high_vol, style=shape.xcross, location=location.abovebar, color=color.yellow, title="Yüksek Hacim Kümesi")
8. Az Bilinen Setup: "Bitmiş Açık Artırma" (Finished Auction)
Footprint'in temelini oluşturan Açık Artırma Teorisi'ne (Market Profile) göre, sağlıklı bir mumun ekstremum noktalarından birinde bir tarafın "sıfır" ile bitmesi gerekir.
- Bitmiş Açık Artırma (Finished Auction): Mumun en tepesinde Ask = 0'dır. Bu, o fiyatta artık hiç alıcı kalmadığı anlamına gelir. Açık artırma tamamlanmıştır.
- Bitmemiş Açık Artırma (Unfinished Auction): Mumun tepesinde hem Bid hem Ask bulunur (örneğin 50x30).
Sır: Piyasanın "hafızası" vardır. Eğer bir açık artırma ekstrem noktada tamamlanmamışsa, fiyatın %80 olasılıkla yakın zamanda o seviyeyi "kapatmak" için oraya geri döneceği varsayılır (fiyat şu an aksi yöne gitmiş olsa bile).
Terminal İçin Pratik Öneriler
- Filtre Ayarları (Clustered Search): Her şeye bakmayın. Son 100 mumun ortalama hacmini 5 kat aşan bir küme (cluster) oluştuğunda sesli alarm kurun.
- Zaman Dilimleri: Footprint en iyi Tick grafiklerinde (örneğin 500 tick) veya Range barlarında çalışır. Zaman bazlı grafikler (5 dk, 15 dk) kümeleri "dağıtarak" netliği bozar.
- Seviyelerle Senkronizasyon: Asla "boşlukta" footprint işlemi yapmayın. Kümeleri sadece ilgi bölgelerinde (dünkü POC, Value Area sınırları, Fibonacci seviyeleri) arayın.
Analizin son ve en derin kısmına geçiyoruz. Burada, limit ve piyasa (market) emirleri arasındaki etkileşimi ve footprint grafiklerinin "akıllı parayı" (smart money) gerçek zamanlı olarak takip etmemize nasıl yardımcı olduğunu inceleyeceğiz.
9. Absorpsiyon (Emilme) vs. Agresyon (Saldırganlık)
Bu, footprint okumanın "üst düzey" aşamasıdır. Kimin galip geleceğini anlamak için mumun rengine değil, fiyatın hacme nasıl tepki verdiğine bakmanız gerekir.
- Agresyon: Bunlar piyasa emirleridir (market orders). Footprint grafiğinde, yükseliş sırasında yüksek Ask veya düşüş sırasında yüksek Bid olarak görünürler. Bu, hareketin "yakıtıdır".
- Absorpsiyon: Bunlar limit emirleridir. Gerçekleşme anına kadar footprint üzerinde doğrudan görünmezler, ancak etkilerinden hesaplanabilirler.
Senaryo: Fiyat yükseliyor ve footprint'te devasa alış kümeleri (yeşil Ask'lar) görüyoruz, ancak fiyat yerinde sayıyor veya yukarı yönlü hareket son derece isteksiz (küçük mum gövdeleri).
Sonuç: Burada büyük bir limit satıcısı "oturuyor". Piyasa alıcılarının çarptığı duvara sürekli kendi "satış tekliflerini" (offer) sürüyor. Alımlar tükendiği anda fiyat çökecektir; çünkü bu alıcılar, stop-loss seviyelerinde pozisyon kapatmak zorunda kaldıklarında düşüşün yakıtı haline geleceklerdir.
10. Mum İçi Mikro-Diverjans (Mikro-Uyumsuzluk)
Çok az trader tek bir barın içindeki delta yapısına dikkat eder.
- Alt Fitilde Pozitif Delta: Eğer mum düşüyorsa ancak alt fitilinde (tail/wick) alışların hakim olduğunu (Ask > Bid) görüyorsak, bu aktif bir "dip alımı" ve satış baskısının absorbe edildiğinin işaretidir.
- POC'de Sıfır Delta: Maksimum hacim seviyesinde (Point of Control) Bid ve Ask neredeyse eşitse, burası bir kararsızlık bölgesidir. Fiyatın bu mumdan çıkış yönü, sonraki birkaç barın yönünü belirleyecektir.
11. Delta Finish — Gizli Dönüş Sinyali
Nadir fakat son derece isabetli bir sinyal vardır: Bir mum aşırı yüksek bir delta ile kapandığında (örneğin hacmin %90'ı alımsa), ancak bir sonraki mum açılır açılmaz ters yöne gittiğinde oluşur.
Neden olur: Bu bir "Alım Klimaksı"dır (Buying Climax). Geciken son yatırımcılar da hareket halindeki trene atlamış, büyük bir oyuncu onların likiditesini kullanarak pozisyonlarını kapatmış veya tersine dönmüştür. Artık daha fazla yükseliş için yakıt kalmamıştır.
12. Pratik Strateji: "Iceberg Testi"
Iceberg emri, piyasayı ürkütmemek için küçük parçalara bölünmüş büyük bir limit emridir. Footprint'te bu, sürekli satışların (Bid) geçtiği ancak fiyatın tek bir tık bile aşağı inemediği bir seviye olarak kendini gösterir.
Nasıl İşlem Yapılır:
- Anormal derecede yüksek sayıda kontratın işlem gördüğü (örneğin normali 50 iken 500+), ancak fiyatın kımıldamadığı bir seviye bulun.
- Tersi yönde bir Imbalance (Dengesizlik) oluşmasını bekleyin.
- İşleme girin. Stop-loss, "iceberg" seviyesinin hemen arkasına konur. Bu, benzersiz bir risk/ödül oranı (genellikle 1:5 ve üzeri) sağlar.
13. Profesyoneller İçin Teknik Altyapı
Analizlerini otomatize etmek veya kendi indikatörlerini yazmak isteyenler için verinin nereden geldiğini anlamak kritiktir.
- Level 1 (Top of Book): Sadece o anki en iyi fiyatı gösterir. Footprint için uygun değildir.
- Level 2 (Order Book/DOM): Piyasa derinliği. Limit emirlerin nerede beklediği burada görülür.
- Time & Sales (Tape): Gerçekleşen işlemlerin akışı. Footprint tam olarak buradan inşa edilir.
Eğer footprint analizi için bir Python botu yazıyorsanız, WebSocket kütüphanelerini kullanın (örneğin Binance API'si için binance-connector). Her bir aggTrade olayını fiyat ve yönüne (buyer_maker) göre ayırarak toplamanız gerekir.
# Footprint için işlem yönünü belirleme mantığı
def process_trade(trade):
price = float(trade['p'])
quantity = float(trade['q'])
# True - Piyasa satışı (Bid'e çarpar), False - Piyasa alışı (Ask'a çarpar)
is_buyer_maker = trade['m']
if is_buyer_maker:
update_cluster(price, bid=quantity)
else:
update_cluster(price, ask=quantity)
Özet ve Trader Kontrol Listesi
Footprint'i profesyonelce kullanmak için her işlemden önce şunları kontrol edin:
- POC Nerede? (Gövdede mi, fitilde mi, önceki günün POC'sinin üstünde mi yoksa altında mı?)
- Imbalance Var mı? (Alıcıların mı yoksa satıcıların mı agresyonu hakim?)
- Sıkışmış Oyuncular Var mı? (Ekstrem seviyelerde oluşan ve fiyatın hızla uzaklaştığı yüksek hacim).
- Kümülatif Delta Ne Diyor? (Fiyat hareketini onaylıyor mu yoksa uyumsuzluk mu var?)
Sonuç: Footprint bir sihirli küre değil, piyasa mekaniğini anlama aracıdır. Size fiyatın bir hafta sonra nerede olacağını söylemez; ancak "şu an ve burada" gerçekte ne olduğunu göstererek, cerrahi hassasiyette stop-loss'larla işleme girmenize olanak tanır.
